Als je door Gyumri rijdt en ineens dit ding ziet staan, is je eerste gedachte waarschijnlijk niet:
“Kijk, een prachtige fontein.”
Eerder:
“Wat is dit in godsnaam?”
Ik had in ieder geval even nodig om te begrijpen waar ik naar stond te kijken.
Een enorm metalen gevaarte, hoog op poten, met honderden uitstekende platen en punten. Het lijkt nog het meest op een ruimteschip dat halverwege de landing heeft besloten toch maar te blijven staan.
Maar het is geen ruimteschip.
Het is een fontein.
De IJzeren Fontein van Gyumri, officieel de Fontein van de Vriendschap.
En hoe langer je ernaar kijkt, hoe interessanter hij wordt.
Een fontein uit de toekomst
De fontein werd in 1982 gebouwd naar een ontwerp van de Armeense architect Artur Tarkhanyan. Het bouwwerk is een voorbeeld van het Armeens-Sovjetmodernisme: futuristische architectuur, grote vormen en vooral de overtuiging dat het heden eigenlijk al een beetje de toekomst moest zijn. (Армянский музей Москвы и культуры наций)
En eerlijk gezegd:
voor 1982 ziet het ding er behoorlijk futuristisch uit.
De constructie is enorm en bestaat uit talloze metalen elementen die als een soort enorme kroon boven het water hingen.
Ik kan me voorstellen dat je daar in 1982 naar stond te kijken en dacht:
“Kijk eens wat wij hier gebouwd hebben.”
Dat past eigenlijk prachtig bij de Sovjettijd.
Groot.
Modern.
Technisch.
Een beetje overdreven.
En vooral bedoeld om indruk te maken.
Je zou het bijna Sovjet-trots in fonteinvorm kunnen noemen.
En toen kwam het water
Mijn huidige foto’s laten een nogal ander beeld zien.
Geen water.
Geen mensen.
Geen fraai aangelegd plein.
Geen fontein.
Alleen een enorme roestige constructie die midden in een verwilderd gebied staat.
Maar kijk je naar de oude foto’s, dan zie je pas wat het ooit was.
Water stroomde uit de constructie naar beneden en rondom de fontein was een levendige plek ontstaan. Mensen zaten langs het water en kinderen liepen er rond.
Dit was dus ooit gewoon een plek om naartoe te gaan.
En dat vind ik misschien nog wel leuker dan de constructie zelf.
Want als je er nu staat, is het bijna onmogelijk om je dat voor te stellen.
Zes jaar later veranderde alles
De fontein was nog maar zes jaar oud toen op 7 december 1988 de enorme aardbeving van Spitak Armenië trof.
Gyumri, dat toen nog Leninakan heette, werd zwaar getroffen.
De omgeving van de fontein werd grotendeels verwoest. Het nabijgelegen gebied van het Polytechnisch Instituut, waar de fontein een centrale plek had, kwam zwaar beschadigd uit de ramp. De fontein zelf bleef overeind. (Армянский музей Москвы и культуры наций)
En daar wordt het verhaal ineens een stuk serieuzer.
Want bedenk het eens.
Je hebt in 1982 een futuristische fontein neergezet die het optimisme van een moderne Sovjetstad moet uitstralen.
Zes jaar later wordt de stad door een aardbeving verwoest.
De gebouwen verdwijnen.
Het leven rondom de fontein verdwijnt.
Maar die enorme fontein blijft staan.
De ironie is bijna te mooi
Een bouwwerk dat ooit symbool moest staan voor vooruitgang en een moderne toekomst, staat tientallen jaren later vrijwel verlaten tussen het groen en de resten van de omgeving.
En toch heeft de fontein gewonnen.
Hij staat er nog.
Misschien is dat onbedoeld de mooiste boodschap die het bouwwerk uiteindelijk heeft gekregen.
De Sovjet-Unie bestaat niet meer.
De omgeving waarvoor de fontein werd gebouwd is grotendeels verdwenen.
De fontein doet al heel lang niet meer wat hij volgens zijn naam zou moeten doen.
Maar hij staat er nog steeds.
Je zou bijna kunnen zeggen dat de fontein zijn eigen Sovjet-leus heeft bedacht:
“Kameraden, alles kan verdwijnen, maar wij niet.”
Van pronkstuk naar tijdcapsule
Dat maakt deze plek voor mij zo bijzonder.
Als je alleen naar de constructie kijkt, zie je een merkwaardig stukje architectuur.
Maar als je de geschiedenis kent, zie je veel meer.
Je ziet het optimisme van de jaren tachtig.
Je ziet de ambitie van de Sovjetarchitectuur.
Je ziet de verwoesting van de aardbeving.
En je ziet hoe een stad daarna verder is gegaan.
De fontein is daardoor bijna een tijdcapsule.
Alleen eentje die behoorlijk roestig is geworden.
Natuurlijk was de fontein in zijn oorspronkelijke toestand indrukwekkend. De oude foto’s laten dat prachtig zien.
Maar ik vind het huidige beeld misschien wel interessanter.
Juist omdat je aan de constructie kunt zien dat de tijd hier niet heeft stilgestaan.
De roest, de lege omgeving en het ontbreken van water maken het verhaal compleet.
Een perfect gerestaureerde fontein zou ongetwijfeld prachtig zijn.
Maar dan zou je misschien minder goed begrijpen wat hier gebeurd is.
Nu hoef je alleen maar om je heen te kijken.
De fontein vertelt het verhaal zelf.
En dan moet je nog één ding bedenken
Stel je voor dat iemand in 1982 tegen de architect had gezegd:
“Mooie fontein hoor. Maar hoe ziet hij er over veertig jaar uit?”
Ik vermoed niet dat het antwoord was geweest:
“Waarschijnlijk als een verlaten ruimteschip op een grasveld.”
Toch is dat precies wat je tegenwoordig aantreft.
En eerlijk gezegd ben ik blij dat hij er nog staat.
Want tijdens een reis door Armenië vind ik dit soort plekken geweldig.
Niet omdat ze perfect zijn.
Juist omdat ze een verhaal hebben.
En de IJzeren Fontein van Gyumri heeft een behoorlijk groot verhaal voor iets dat ooit gewoon bedoeld was om water omhoog te spuiten.
Ken jij deze merkwaardige fontein in Gyumri? En wat vind jij ervan: lelijk, fascinerend of eigenlijk geniaal?
Bezoek deze fantastische stad met een fly drive of camper reis.
